موسیقی کُردی
موسیقی کُردی چون رشته مرواریدی است که حاصل تلاش هنرمندانی متفکر و لطیف الطبع می باشد البته در این مورد می توان اشاره نمود به (گزنفون) تاریخ نویس یونانی که مدعی شده زمان هخامنشیان با آوای موسیقی رزم کُردها یونانیان به هراس افتاده اند، سرودهای کردان و ضربات دوطبله آنان در سال ۴۰۱ قبل از میلاد گوش دشمن را کَر نمود و آنان را فراری داد. ما برای بهتر درک کردن موسیقی کُردی نیاز به شناخت آن داریم تا در این راستا به درک واقعیتهای ملّی و فرهنگی کُرد دست یابیم.
موسیقی کُردی دارای هشت فُرم یا شیوه یه فرهنگ خاص به ترتیب زیر می باشد:
۱- گورانی: (این واژه برگرفته از قوم گوران است.) اين فُرم عظيمترين دسته نغمات در موسيقی كردی را دارد و كهنترين بخش ادبيات موسيقی كردی را شامل میشود. که بخشی از فرهنگ و احساس مردم این مرز و بوم می باشد و از لحاظ ریتم، ملودی، حالت و ساخت متفاوتند و در مقامهای موسیقی کهن ایرانی ساخته و اجرا شده اند.
۲- قه تار: (برگرفته از واژه های گاتا و گاسای زرتشتی بوده و قدمتی تاریخی دارد) نوعی آواز خاص است که دارای ریتم نبوده و به صورت آواز در مقامها با اشعار مختلف اجرا می شود.
۳- حیران: نوعی آواز بومی است که بیان کننده داستان های عاطفی، عاشقی و... در فولکلور کُردی می باشد و در اغلب مناطق کُردنشین از جمله اربیل(هه ولیر)، ره واندوز، موکریان و ... رواج دارد.
۴- بیت: بیان کننده داستان های حماسی، عاطفی، عاشقی و... در موسیقی فولکلور کُردی به شیوه ای دیگری است که این شیوه مربوط به فرهنگ تمام مناطق موکریان، پیرانان، سردشت و پُشت دشت و... می باشد.
۵- سیاه چمانه: دارای سبکی خاص، خواندن آن شبیه کبک و نشأت گرفته از طبیعت می باشد. این فُرم در مناطقی چون هه ورامان، مریوان، پاوه و اطراف سنندج رواج دارد.
۶- هوره: در موسیقی کُردی حالت غربت، ماتم، عزاداری را به شیوه ای متین بیان می کند و جزء فرهنگ مناطق کرمانشاه، ایلام، لُرستان، زهاب، اسلام آباد، گیلان غرب، شاره زور و اطراف رودخانه سیروان و مناطق کلهور می باشد.
۷- لاوک و لاوژه: از احساس درونی سرچشمه و با خود کوله باری از غم، اندوه و نرسیدن به مراد دل داری و... در مناطق شکاک«کرمانجی باکور» رواج دارد.
۸- چمری: این فُرم جُزئی از فرهنگ مناطق ایلام، لُرستان و کرمانشاه می باشد. كه به پاس تجليل از وجود با ارزش از دست رفتهای اجرا میشود.
اگر گامی به گذشته برداریم به این باور می رسیم، افرادی بوده اند که آثار ارزنده ای خلق کرده و هویت آنها برای ما مشخص نیست ولی این را نباید فراموش کرد که دو استاد بزرگ موسیقی ایران کهن کُرد بوده اند. یکی زریاب شاگرد اسحق بن ابراهیم(۲۳۵-۱۵۰هـ ، ق) وی خواننده، سراینده و شاعر معروفی بوده که در بغداد یک مرکز موسیقی بنانهاده است و دیگری عبدالقادر مراغی(وفات ۸۳۸هـ ، ق ) صاحب و متخصص مقام نغمه خوان و پرده شناس بوده البته در عصر ما نیز افرادی این آثار ارزنده را به درستی گرفته و ثبت نموده وآن را با توجه به امکانات موجود در اختیار ما و نسلهای آینده گذاشته اند که می توان استادانی چون مُلا کریم سابلاخی، سیدعلی اصغرِکُردستانی، علی مردان، حسن زیرک و... را نام بُرد.
با همت بعضی از بزرگمردان موسیقی کُردی اصالت آن تاکنون باقی مانده و در اختیار نسل ما قرار گرفته و ما نیز باید در حفظ این مهم گام بر داشته و مایه سربلندی و بقای آینده آن گشته، نه اینکه به آن خدشه وارد کرده و موجبات ننگ آنرا فراهم آوریم.
اما متأسفانه امروز با نوعی موسیقی دیگر که برگرفته از فرهنگهای بیگانه بوده و در مناطق کُردنشین رواج پیدا کرده مواجهیم که حتی این فرهنگ غلط با نفوذ در موسیقی بزمی (مجالس عروسی و...) و محلی موجب خدشه دارشدن موسیقی فولکلور و نیز باعث شده که افرادی سودجواز مناطق دیگر(غیر کُردنشین) آهنگهای فولکلور چندین وچندساله اصیل کُردی که جزء فرهنگ این مرز و بوم می باشد را برداشته و به اسم خود ثبت و عرضه کنند.
دلیّل لکه دار شدن موسیقی فولکلور چیزی جزاین نیست که بزرگان گذشته موسیقی به دلیل اهمیّت نگذاشتن به این موضوع و نیز مشکلات منطقه ای به این فکر نرسیده اند که موسیقی کُردی را نُت نویسی وطبقه بندی کرده و به ثبت برسانند و این فرهنگ غلط باعث ضعیف شدن موسیقی فولکلور گردیده است.
آینده موسیقی کُردی و پیش بینی آن:
افرادی که در رشته های موسیقی تحصیل و کار می کنند، از جمله نوازندگان باید آثار ارزنده گذشتگان را که امروز در دسترس می باشد، گردآوری کرده و بصورت نُت ثبت نمایند تا جهت حفظ آثار موسیقی کُردی برای نسلهای دیگر مورد استفاده قرار گیرد و خوانندگان نیر دقت نمایند که در اجرای این موسیقی کمال احتیاط را بعمل اورند، تا اصالت آهنگها محفوظ بماند.
در این صورت است که موسیقی کردی پیشرفت کرده و محفوظ خواهد ماند؛ در غیر این صورت با تهاجم موسیقی های بیگانه و برداشت سودجویانه بعضی از افراد، آینده موسیقی کُردستان چیزی جز تاریکی محض نخواهد بود.
موسيقی فولكلور
فرهنگ عامّه که اصطلاحاً به نام فُلکلور(Folklore) شُهرت دارد، در واقع، انباشته ای ست از سُنّت ها، فرهنگ، اعتقادات، آداب و رُسوم، داستان ها، ترانه ها، ضربُ المثل ها و آموزه های یک گروه از مردم یا یک مّلت و یا یک نژاد که از گذشته تا حال، متداول بوده و از لحاظ جامعه شناختی(Sociological)، غالباً توسّط طبقه ی متوسّط و پایین تر جامعه، حفظ، نگه داری و منتقل شده و می شود.
از ویژه گی های مهّم فرهنگ عامّه، می توان به انتقال شفاهی آن ها و حفظ شکل ابتدایی شان، اشاره نمود. عامّیانه(Folk Music)، اصطلاحی ست که ترانه ها، آوازها و رقص های عامّیانه را در بر می گیرد. ترانه های عامّیانه(Folk Songs)، ترانه ها و آوازهایی هستند که بین مردم رواج داشته و از به کار گیری طبیعی ناخودآگاه(Unconscious)، و توانایی های ذاتی آنهاست. سازنده ی آنها، غالباً ناشناس بوده وبه طور شفاهی، از نسلی به نسلی دیگر، انتقال می یابد.
این گونه موسیقی بدون هم راهی اجرا می شود و به صورت آوازی و سازی، در مناطق مختلف یک کشور، وجود دارد. با افزایش شهرنشینی و صنعتی شدن شهرها و روستاها، ترانه های عامّیانه، به درون شهرها نیز راه یافتند. در قرن ۱۹ میلادی. و اوایل قرن ۲۰، ترس از این که با روند زنده گی مّدرن، آداب و سُنَن گذشته گان، رو به فراموشی گراید، باعث شد که گروهی، آثار فُلکلور را جمع آوری کُنند؛ به همین خاطر، کُلکسیونرهایی از آهنگ های عامّه، گردآوری شدند.
در پایان آرزومندیم که موسیقی کُردی از تهاجم فرهنگی محفوظ و آیندة روشنی در پیش داشته باشد.